به عنوان والدین یک کودک مبتلا به اختلال کمتوجهی-بیشفعالی(ADHD)، تصمیمگیری درباره شروع دارودرمانی میتواند همراه با دغدغه، نگرانی و سوالات فراوان باشد. داروی ریتالین (متیلفنیدات) یکی از گزینههای رایج در درمان بیش فعالی است. شما مهمترین شریک درمان فرزندتان هستید. هر چالشی که با آن روبرو میشوید، پیش از شما توسط خانوادههای بسیاری تجربه شده و راه حلهای عملی برای آن وجود دارد. با این نگاه، نه تنها میتوانید عوارض را مدیریت کنید، بلکه میتوانید به فرزندتان کمک کنید و این مسیر را با آگاهی بیشتری طی کنید.
قرص ریتالین چیست و چگونه عملکرد مغز را تحت تاثیر قرار میدهد ؟
ریتالین نام تجاری برای مواد فعال متیلفنیدات است که به عنوان دارویی محرک CNS برای درمان ADHD (اختلال نقص توجه-بیشفعالی) در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان تجویز میشود . ریتالین با افزایش انتشار دوپامین و نورآدرنالین در مناطق کلیدی مغز مانند قشر پیشکلامی باعث بهبود توجه و تمرکز ، کاهش رفتارهای تکانشی و و بهبود تنظیم رفتار در موقعیتهای اجتماعی و آموزشی و همچنین بهبود عملکرد تحصیلی در کودکان میشود . اثر دارو در افراد متفاوت است؛ برخی افراد بهبود قابل توجه و پایدار را تجربه میکنند، در حالی که برای برخی دیگر اثرات کم یا محدود است.
ریتالین در کنار رفتار درمانی چگونه بیشترین اثر را بر کودکان دارد ؟
به یاد داشته باشید که ریتالین یک ابزار است، نه خود درمان. بنابراین، استفاده بهینه از دارو همراه با رفتار درمانی و حمایتهای غیردارویی میتواند به بهبود تمرکز، خودکنترلی، یادگیری و بهبود عملکرد روزمره و توانایی کودک کمک کند .
- بهبود بهرهوری آموزشی ؛ با کاهش بیقراری و افزایش دوام تمرکز، زمان حضور در کلاس و انجام تکالیف دقیقتر و کاملتر میشود.
- تقویت بازخورد سریع ؛ دارو امکان دریافت بازخورد سریع در طول جلسات رفتاری را فراهم میکند، به طوری که پیامدهای رفتارهای مطلوب یا نامطلوب سریعتر تقویت میشود.
- کیفیت یادگیری مهارتهای اجرایی ؛ رفتار درمانی با استفاده از تمرینهای کوتاه و منظم اجرایی، به کودک کمک میکند تا مهارتهای برنامهریزی، مدیریت زمان و رعایت روالها را تمرین کند، که در کنار دارو اثرگذاری بلندمدت را افزایش میدهد.
- وقتی توجه و آرامش کودک بهبود مییابد، احتمال بروز رفتارهای پرخاشگرانه یا عقبنشینی کمتر میشود و کودک میتواند با پشتیبانی آموزشی و خانوادگی به سمت یادگیری مستقل حرکت کند.
عوارض ریتالین در کودکان و نوجوانان
عوارض، بخشی از درمان هستند. اولین و مهمترین گام،تغییر دیدگاه است. عوارضی مانند کاهش اشتها یا تحریکپذیری پس از از بین رفتن اثر دارو ، نشانههای شکست درمان نیستند، بلکه چالشهای قابل پیشبینی و قابل مدیریتی در این مسیر هستند .
- کاهش اشتها :دارو را پس از یک صبحانه کامل و پرپروتئین به کودک دهید تا انرژی و مواد مغذی پایه تأمین شود. در طول روز، بر وعدههای کوچک اما مغذی و پرکالری تمرکز کنید و از فرصت عصر که اثر دارو کاهش مییابد، برای ارائه یک شام مقوی استفاده نمایید.
- اختلال خواب :از مصرف دوزهای عصرگاهی خودداری کنید (حداق تا قبل از 5 بعد از ظهر ) و یک «روند آرامشبخش» قبل از خواب ایجاد نمایید. این روند میتواند شامل مطالعه کتاب (غیردرسی)، گوش دادن به موسیقی ملایم یا دوش آب گرم باشد تا سیستم عصبی کودک برای استراحت آماده شود.
- تپش قلب:این عارضه را جدی بگیرید. در کنار اطلاع به پزشک، به فرزند خود تکنیکهای ساده تنفس عمیق را آموزش دهید تا در صورت بروز، بتواند خود را آرام کند.
- تحریکپذیری و «افت عصرگاهی»: این حالت، یک عارضه دارویی رایج پس از مصرف ریتالین است . در ساعات پایانی اثر دارو، محیط خانه را کمتحریک نگه دارید و از فرزند خود انتظارات چالشبرانگیز نداشته باشید. برقراری ارتباط حمایتی به جای سرزنش، تنش را به شدت کاهش میدهد.
- تغییرات خلقی:مراقب افزایش اضطراب یا نشانههای افسردگی باشید. این موارد را در یادداشتهای روزانه خود ثبت و بلافاصله با پزشک معالج در میان بگذارید، چون ممکن است نیاز به تنظیم دوز یا تغییر دارو باشد.
- پیشگیری از وابستگی: اجرای «تعطیلات دارویی» برنامهریزی شده در روزهای تعطیل داشته باشید . زمان که کودک در خانه است و به فعالیتهای روزمره مشغول است میتوانید تحت نظر پزشک دوز مصرفی را قطع کنید .این امر به جلوگیری از ایجاد تحمل دارویی و کاهش نگرانیهای مربوط به وابستگی کمک شایانی میکند.
تداخلات دارویی ریتالین و مدیریت مصرف آن
-
- ممکن است ریتالین با برخی داروها مانند بنزودیازپینها(آرام بخش ها)، نوروترازمی (مکمل بهبود عملکرد مغز) و یا داروهای ضد صرع تداخل داشته باشد یا اثر آن را کاهش یا افزایش یابد.
- مصرف کافئین زیاد یا داروهای حاوی کافئین میتواند تحریک پذیری عصبی یا بیقراری را افزایش دهد.
- داروهای ضد فشار خون یا آنتیکونژانتها نیز میتوانند تداخلهای غیرمنتظره ایجاد کنند.
- مصرف داروهای آلرژی یا سیتروسینها بهطور مستقیم تاثیری ندارند، اما هر دارویی که به سیستم عصبی مرکزی اثر میگذارد میتواند ترکیب اثر را تغییر دهد.
- برخی والدین یا پزشکان در برخی موارد به طور موقت دوز را کاهش یا قطع میکنند تا کودک در تعطیلات فعالتر شود یا از نظر رفتاری راحتتر باشد؛ اما قطع ناگهانی یا بدون تحت نظر بودن میتواند منجر به بازگشت علائم ADHD شود بنابراین این کار را فقط با نظر پزشک انجام دهید.
سوالات پر تکرار در درمان ADHD با ریتالین
-
آیا ریتالین عوارض جانبی دارد؟
- بله. رایجترین عوارض ممکن است شامل از دست دادن اشتها، بیخوابی، سردرد، دلدرد یا افزایش ضربان قلب باشد. در برخی افراد ممکن است فشار خون بالا یا اضطراب ظاهر شود. اگر عوارض جدی یا پایدار داشتید، باید به پزشک اطلاع دهید .
-
ریتالین را چگونه باید مصرف کرد؟
- پاسخ: معمولاً به صورت وعدهای در صبح یا قبل از مدرسه/کار مصرف میشود تا خواب را مختل نکند. دوز و فاصله مصرف باید دقیقاً مطابق دستور پزشک باشد و بدون توصیه پزشک از افزایش یا کاهش دوز خودداری کنید.
-
تفاوت ریتالین با سایر داروهای ADHD چیست؟
- پاسخ: داروهای ADHD به دو دسته محرکها (مثل ریتالین و سایر داروهای مشابه) و غیرمحرکها تقسیم میشوند. محرکها سریعاً اثر میکنند اما ممکن است برخی عوارض ایجاد کنند. پزشک بسته به وضعیت فرد، داروی مناسب را انتخاب میکند.
-
آیا کودکان میتوانند بدون عوارض از ریتالین استفاده کنند؟
- هر دارو مزایا و ریسکهای خودش را دارد. برخی کودکان به سرعت به دارو پاسخ میدهند و عوارض کمی تجربه میکنند، در حالی که دیگران ممکن است نیاز به تنظیم دوز یا انتخاب داروی متفاوت داشته باشند. نظارت منظم پزشکی و گزارش عوارض به موقع مهم است.
-
آیا میتوان ریتالین را بدون نسخه پزشک مصرف کرد؟
- خیر. ریتالین دارویی است که فقط با نسخه و تحت نظارت پزشک قابل استفاده است. مصرف خودسرانه میتواند خطرناک باشد.
-
چه زمانی اثر ریتالین مشخص میشود؟
- اثرات دارو میتواند از چند دقیقه تا حدود 1 ساعت بعد از مصرف مشاهده شود، اما بهبود قابل توجه در تمرکز و کاهش بیقراری معمولاً با چند هفته مصرف منظم دیده میشود. پیوستگی به برنامه درمانی و پیگیری پزشک دارد .
-
چه مواردی را هنگام مصرف ریتالین باید به پزشک گزارش داد؟
- تغییرات شدید خواب، از دست دادن شدید اشتها، وزن پایین نسبت به سن، سردرد شدید، درد قفسه سینه، تپش قلب، اضطراب یا تغییرات خلقی شدید .
-
آیا میتوان پس از بهبود، مصرف ریتالین را قطع کرد؟
- قطع دارو باید به تدریج و با نظر پزشک انجام شود تا عوارض ناخواسته کاهش یابد. معمولاً روند کاهش دوز به مرور انجام میشود و پیگیری دورهای لازم است.
در نهایت اکثر مطالعات نشان میدهد که ترکیب ریتالین با رفتار درمانی بیشترین موفقیت را دارد، زیرا دارو به بهبود توجه موقتی کمک میکند و رفتار درمانی به تغییر رفتار بلندمدت و سازگاری در مدرسه و خانواده میانجامد.بنابراین پیوستگی، صبر، و ارتباط منظم با پزشک کودک، رواندرمانگر و مشاور مدرسه حیاتی است
